Ô nhiễm rác thải nhựa từ lâu không còn là câu chuyện của riêng môi trường. Những con số mới nhất cho thấy đây đang trở thành một “khoản nợ” kinh tế ngày càng phình to đối với các điểm đến du lịch của Việt Nam. Khi ngành du lịch bước vào giai đoạn tăng tốc phát triển, mặt trái của tăng trưởng nóng cũng dần lộ rõ: chi phí xử lý, thiệt hại hình ảnh và nguy cơ mất sức cạnh tranh đang đè nặng lên các địa phương.
Các nghiên cứu công bố tại hội thảo tham vấn về ô nhiễm chất thải nhựa trong ngành du lịch Việt Nam do Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc phối hợp cùng Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam tổ chức đã phác họa một bức tranh đáng suy ngẫm. Ở đó, rác thải nhựa không chỉ xuất hiện trong các bãi rác hay dòng sông, mà còn len lỏi vào báo cáo tài chính địa phương dưới dạng “chi phí của việc không hành động”.
Du lịch tăng trưởng nhanh, rác thải nhựa tăng nhanh hơn
Việt Nam đang định vị du lịch là trụ cột kinh tế quan trọng trong giai đoạn phát triển mới. Lượng khách nội địa và quốc tế tăng mạnh kéo theo nhu cầu tiêu dùng tiện lợi, trong đó nhựa dùng một lần trở thành lựa chọn phổ biến nhất. Từ chai nước, túi ni lông, hộp đựng thức ăn cho đến các vật dụng nhỏ trong phòng lưu trú, tất cả đang góp phần tạo nên dòng chất thải khổng lồ mỗi ngày.
Khảo sát tại các điểm đến cho thấy khách du lịch phát sinh rác thải nhựa nhiều hơn đáng kể so với cư dân địa phương. Ở các đô thị biển như Đà Nẵng, lượng nhựa thải ra từ khách lưu trú cao gấp đôi so với tại các điểm du lịch sinh thái như Ninh Bình. Hành vi tiêu dùng tiện lợi, đặc biệt là thói quen sử dụng nước đóng chai liên tục trong ngày, khiến chai nhựa PET trở thành một trong những loại rác phổ biến nhất.
Điều đáng chú ý là mức độ nhận thức về tác hại môi trường của nhựa dùng một lần trong ngành du lịch không hề thấp. Phần lớn doanh nghiệp và du khách đều hiểu rõ vấn đề, nhưng sự thay đổi hành vi vẫn diễn ra chậm. Nhựa vẫn rẻ, tiện và sẵn có, trong khi các giải pháp thay thế chưa thực sự phổ biến hoặc chưa đủ hấp dẫn về chi phí.
Khi ô nhiễm trở thành gánh nặng kinh tế
Điểm nhấn quan trọng của nghiên cứu là việc lượng hóa “chi phí của việc không hành động” đối với ô nhiễm nhựa. Khái niệm này không chỉ bao gồm tiền thu gom và xử lý rác, mà còn tính đến tổn thất do suy giảm chất lượng môi trường, hạ tầng bị quá tải và đặc biệt là thiệt hại thương hiệu điểm đến.
Tại Đà Nẵng, tổng chi phí ước tính lên tới hơn 1.700 tỷ đồng mỗi năm. Một phần lớn trong đó đến từ chi phí trực tiếp cho thu gom, xử lý rác thải và bảo trì hạ tầng bị ảnh hưởng bởi rác nhựa. Tuy nhiên, phần “vô hình” mới thực sự đáng lo, khi cảnh quan xuống cấp có thể làm giảm sức hút du lịch trong dài hạn.
Ở Ninh Bình, tổng chi phí thấp hơn về mặt tuyệt đối nhưng lại nổi bật ở một khía cạnh khác: rủi ro đối với hình ảnh điểm đến. Phần lớn tổn thất ước tính đến từ khả năng du khách không quay trở lại vì ấn tượng tiêu cực về môi trường. Với một địa phương dựa nhiều vào giá trị di sản và cảnh quan thiên nhiên, đây là nguy cơ không thể xem nhẹ.
Ông Achim Steiner, lãnh đạo của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc trên toàn cầu, từng nhấn mạnh trong nhiều diễn đàn quốc tế rằng chi phí môi trường nếu không được tính đúng, tính đủ sẽ âm thầm chuyển hóa thành rủi ro kinh tế dài hạn cho các quốc gia phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên và du lịch. Theo ông, đầu tư vào phòng ngừa ô nhiễm luôn rẻ hơn nhiều so với khắc phục hậu quả.
Từ góc độ tài chính phát triển, các chuyên gia của Ngân hàng Thế giới cũng cảnh báo rằng các đô thị du lịch ven biển tại châu Á đang đối mặt với vòng xoáy chi phí ngày càng lớn: càng nhiều khách, càng nhiều rác, càng tốn kém cho hạ tầng xử lý, trong khi nguồn thu từ du lịch có thể bị xói mòn nếu môi trường xuống cấp.
Nhựa dùng một lần và áp lực lên điểm đến
Kết quả kiểm toán chất thải cho thấy một nhóm nhỏ sản phẩm chiếm phần lớn lượng nhựa thải ra, trong đó nổi bật là chai nhựa PET, túi ni lông và hộp xốp đựng thực phẩm. Tại các điểm đến biển, nhựa dùng một lần chiếm tỷ trọng rất cao do nhu cầu ăn uống nhanh và các hoạt động ngoài trời. Ở các điểm di sản như Ninh Bình, chai nước đóng sẵn lại chiếm ưu thế do thói quen mang theo khi di chuyển.
Theo bà Inger Andersen, Giám đốc điều hành của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc, nhựa dùng một lần đang trở thành biểu tượng của mô hình tiêu dùng thiếu bền vững trong du lịch toàn cầu. Bà cho rằng nếu không có các chính sách mạnh mẽ để thay đổi hành vi tiêu dùng và thiết kế lại chuỗi cung ứng, các điểm đến nổi tiếng sẽ dần đánh mất chính tài sản thiên nhiên làm nên sức hút của mình.
Chuyển đổi từ xử lý sang phòng ngừa
Một thông điệp xuyên suốt từ các chuyên gia trong và ngoài nước là cần chuyển trọng tâm từ xử lý rác sang giảm phát sinh ngay từ đầu. Điều này đòi hỏi sự thay đổi đồng bộ từ chính sách, hạ tầng đến mô hình kinh doanh du lịch.
Nhiều quốc gia đã bắt đầu lồng ghép tiêu chí giảm nhựa vào hệ thống chứng nhận du lịch bền vững. Theo các chuyên gia của Tổ chức Du lịch Thế giới, việc gắn yêu cầu giảm nhựa với xếp hạng cơ sở lưu trú và nhãn du lịch xanh giúp tạo động lực thị trường rõ ràng hơn so với chỉ khuyến khích tự nguyện.
Tại Việt Nam, đề xuất lồng ghép mục tiêu giảm ô nhiễm nhựa vào tiêu chí đánh giá chất lượng du lịch và hệ thống xếp hạng cơ sở lưu trú đang được xem là bước đi quan trọng. Khi đó, việc cắt giảm đồ nhựa dùng một lần, lắp đặt điểm tiếp nước, sử dụng bao bì thân thiện môi trường sẽ không chỉ là hoạt động trách nhiệm xã hội mà còn gắn trực tiếp với lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp.
Đầu tư cho môi trường là đầu tư cho thương hiệu
Đại diện Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc tại Việt Nam nhấn mạnh rằng chi phí cho các giải pháp giảm nhựa không nên bị nhìn nhận như gánh nặng bổ sung. Ngược lại, đó là khoản đầu tư để bảo vệ hình ảnh điểm đến và nguồn thu dài hạn. Khi du khách toàn cầu ngày càng quan tâm đến yếu tố bền vững, các điểm đến sạch và có trách nhiệm sẽ chiếm ưu thế rõ rệt.
Xu hướng này cũng được các chuyên gia du lịch châu Âu và Bắc Mỹ ghi nhận. Nhiều khảo sát quốc tế cho thấy du khách sẵn sàng chi trả cao hơn cho dịch vụ thân thiện môi trường, miễn là họ thấy rõ cam kết thực chất thay vì các thông điệp mang tính hình thức.
Với Việt Nam, câu chuyện rác thải nhựa trong du lịch vì thế không chỉ là bài toán môi trường, mà là phép thử cho năng lực chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Nếu xử lý tốt, đây có thể trở thành cơ hội để tái định vị hình ảnh quốc gia như một điểm đến xanh, có trách nhiệm và chất lượng cao. Ngược lại, nếu chậm trễ, chi phí kinh tế và thương hiệu sẽ tiếp tục tích tụ, âm thầm nhưng dai dẳng, qua từng mùa du lịch.
