Mỗi ngày, Việt Nam phát sinh gần 70.000 tấn rác thải sinh hoạt. Con số này phản ánh rõ tốc độ đô thị hóa và mức tiêu dùng ngày càng gia tăng, đồng thời đặt ra áp lực đáng kể lên hệ thống xử lý môi trường. Hiện nay, phần lớn lượng rác vẫn được xử lý bằng phương pháp chôn lấp, một cách làm không chỉ gây lãng phí tài nguyên mà còn tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với môi trường đất, nước và khí hậu.
Trong bối cảnh đó, cách tiếp cận đối với rác thải đang dần thay đổi. Thay vì xem rác là vấn đề cần loại bỏ, nhiều chuyên gia cho rằng cần nhìn nhận đây là một nguồn tài nguyên có thể khai thác nếu được quản lý hiệu quả.
Hệ thống xử lý: Nút thắt nằm ở khâu cuối
Việt Nam hiện có khoảng 1.700 cơ sở xử lý chất thải rắn, tuy nhiên từ 60 đến 65 phần trăm lượng rác vẫn được đưa đi chôn lấp. Điều này cho thấy hệ thống xử lý chưa theo kịp tốc độ phát sinh chất thải, đặc biệt tại các đô thị lớn.
Ông Ngô Huỳnh Thiện, Tổng giám đốc ARC V, cho rằng hệ thống thu gom rác tại Việt Nam thực tế hoạt động khá hiệu quả. Nhiều đô thị đạt tỷ lệ thu gom cao so với khu vực. Tuy nhiên, vấn đề chính nằm ở khâu xử lý khi giá trị của rác chưa được khai thác một cách tối ưu.
Theo ông, nếu coi rác là một nguồn tài nguyên thứ cấp thì hệ thống hiện tại vẫn đang vận hành theo hướng loại bỏ thay vì tái tạo giá trị.
Rào cản chính: Không phải nhận thức mà là cơ chế
Ông Nano Morante từ PlasticPeople nhận định rằng nhận thức của người dân về môi trường đã cải thiện đáng kể trong những năm gần đây. Tuy nhiên, trở ngại lớn nhất lại nằm ở việc thiếu các công cụ thực thi hiệu quả.
Việc phân loại rác tại nguồn chưa được triển khai rộng rãi và đồng bộ. Hệ thống tài chính hỗ trợ tái chế còn hạn chế. Các quy định pháp lý vẫn tồn tại những điểm chồng chéo khiến việc áp dụng trong thực tế gặp khó khăn.
Ông Nguyễn Trọng Minh, nhà sáng lập GRAC, cho rằng sự tham gia của các doanh nghiệp quốc tế như Heineken và PepsiCo đã góp phần nâng cao tiêu chuẩn môi trường tại Việt Nam. Tuy vậy, để tạo ra sự thay đổi mang tính hệ thống, Việt Nam vẫn cần cải thiện đồng bộ cả về hạ tầng và chính sách.
Công nghệ: Từ đốt rác phát điện đến sinh học tuần hoàn
Công nghệ chuyển đổi rác thành năng lượng đang được xem là một hướng đi tiềm năng, nhưng chi phí đầu tư lớn khiến nhiều địa phương còn cân nhắc khi triển khai.
Bên cạnh đó, các công nghệ sinh học đang mở ra hướng tiếp cận linh hoạt hơn. Mô hình sử dụng ấu trùng ruồi lính đen để xử lý rác hữu cơ là một ví dụ tiêu biểu. Phương pháp này giúp giảm đáng kể lượng rác đồng thời tạo ra sản phẩm có giá trị như thức ăn chăn nuôi và phân bón hữu cơ.
Với chi phí thấp hơn và khả năng triển khai linh hoạt, mô hình này được đánh giá phù hợp với điều kiện thực tế tại Việt Nam.
Bài học từ thế giới: Khi rác trở thành tài nguyên
Nhiều quốc gia đã chứng minh rằng rác thải hoàn toàn có thể trở thành nguồn tài nguyên nếu được quản lý hiệu quả.
Tại Thụy Điển, lượng rác chôn lấp gần như không còn. Phần lớn rác được tái chế hoặc chuyển thành năng lượng, thậm chí quốc gia này còn nhập khẩu rác để phục vụ các nhà máy xử lý.
Ở Nhật Bản, việc phân loại rác được thực hiện rất nghiêm ngặt, giúp nâng cao hiệu quả tái chế. Chính phủ nước này cũng áp dụng các quy định chặt chẽ đối với trách nhiệm của nhà sản xuất.
Trong khi đó, Đức là một trong những quốc gia có tỷ lệ tái chế cao nhất thế giới nhờ sự kết hợp giữa chính sách rõ ràng, hạ tầng hiện đại và ý thức người dân.
Góc nhìn chuyên gia: Cần một chiến lược dài hạn
Theo các báo cáo từ World Bank và Ellen MacArthur Foundation, việc chuyển đổi sang kinh tế tuần hoàn đòi hỏi một chiến lược dài hạn và sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan.
Quá trình này cần đầu tư lớn vào hạ tầng và công nghệ. Lợi nhuận không đến ngay lập tức nhưng giá trị bền vững mang lại là rất lớn. Chính sách đóng vai trò quan trọng trong việc dẫn dắt thị trường và tạo động lực cho doanh nghiệp tham gia.
Ngoài ra, các cơ chế tài chính xanh và thị trường tín chỉ carbon cũng được xem là yếu tố thúc đẩy quan trọng trong giai đoạn tới.
Con đường phía trước của Việt Nam
Để biến rác thải thành tài nguyên thực sự, Việt Nam cần một cách tiếp cận toàn diện hơn. Điều này bao gồm cả công nghệ, thể chế, thị trường và hành vi tiêu dùng.
Việc đơn giản hóa thủ tục hành chính, thúc đẩy hợp tác quốc tế và tạo điều kiện cho các mô hình kinh doanh sáng tạo sẽ đóng vai trò quan trọng.
Trong dài hạn, rác thải có thể trở thành một nguồn tài nguyên đô thị nếu được quản lý hiệu quả. Tuy nhiên, để đạt được điều đó, Việt Nam cần những bước đi nhanh hơn, quyết liệt hơn và có sự phối hợp đồng bộ giữa các bên trong toàn bộ hệ sinh thái.
