Ngành công nghiệp tái chế rác thải điện tử (e-waste) tại Ấn Độ đã vươn lên thành một lĩnh vực trị giá 1,56 tỷ USD vào năm 2023, nhờ sự bùng nổ tiêu dùng thiết bị điện tử và các chính sách khuyến khích từ chính phủ. Tuy nhiên, phía sau sự tăng trưởng rực rỡ ấy lại là một “khoảng tối” – nơi hàng triệu lao động nghèo phải làm việc trong điều kiện nguy hiểm, thu nhập thấp, và gần như nằm ngoài hệ thống pháp lý.
Một nền kinh tế ngầm khổng lồ
Ấn Độ hiện là quốc gia phát sinh rác thải điện tử lớn thứ ba thế giới, với 1,75 triệu tấn trong năm tài chính 2024 – tăng gần 75% so với 5 năm trước. Khoảng 60% lượng rác này không được xử lý chính quy, rơi vào tay những mạng lưới phi chính thức như tại khu Khatta (Delhi). Tại đây, công nhân thủ công tháo dỡ, nung chảy bảng mạch, rút dây đồng trong điều kiện độc hại, thu nhập chỉ vài USD mỗi ngày.
Theo thống kê, ít nhất một triệu người đang mưu sinh trong ngành tái chế phi chính thức – chiếm tới 95% lực lượng lao động trong lĩnh vực này. Trong khi đó, lợi nhuận phần lớn rơi vào tay các “đầu nậu” như gia đình Malik, vốn kiểm soát tới 83% thị trường tái chế tại các điểm nóng như Seelampur.
Những mâu thuẫn chính sách và thực tiễn
Chính phủ Ấn Độ đã ban hành nhiều quy định từ năm 2011 nhằm đưa hoạt động tái chế vào khuôn khổ chính thức, buộc các nhà sản xuất phải thu hồi và tái chế rác thải qua đơn vị được cấp phép. Năm 2022, cơ chế “tín chỉ tái chế” ra đời, tạo thêm động lực kinh tế cho các công ty hiện đại như Attero hay Recyclekaro.
Tuy nhiên, theo Satish Sinha, Phó giám đốc tổ chức Toxics Link, hiệu quả vẫn hạn chế: “Phần lớn rác điện tử cá nhân vẫn chảy về khu vực phi chính thức. Các biện pháp pháp lý chưa thực sự thay đổi thói quen và động lực kinh tế của người dân”.
Không ít tập đoàn đa quốc gia – từ Samsung, LG đến Hitachi – đã phản đối vì chi phí tuân thủ tăng cao. Trong khi đó, các nhóm tái chế phi chính thức hầu như phớt lờ quy định, bởi việc “hợp pháp hóa” đồng nghĩa với nộp thêm thuế và giảm lợi nhuận.
Góc nhìn quốc tế: Bài toán toàn cầu
Theo báo cáo của Liên Hợp Quốc (UNEP), thế giới tạo ra hơn 62 triệu tấn rác điện tử mỗi năm, trong đó chưa đến 20% được xử lý đúng chuẩn. Ấn Độ không phải trường hợp cá biệt: từ Ghana, Nigeria tới Trung Quốc, ngành tái chế phi chính thức cũng tồn tại song song với nỗ lực hiện đại hóa.
Jane Stewart, chuyên gia môi trường tại Đại học Oxford, nhận định:
“Ấn Độ đang đối mặt với bài toán mà nhiều nền kinh tế mới nổi gặp phải: làm thế nào để cân bằng lợi ích kinh tế khổng lồ từ e-waste với sức khỏe cộng đồng và bảo vệ môi trường. Nếu không có bước ngoặt trong chính sách và thực thi, hệ quả dài hạn sẽ rất nghiêm trọng – từ ô nhiễm đất, nước, không khí cho tới gánh nặng y tế.”
Trong khi đó, Michael O’Connell, chuyên gia tại tổ chức Basel Action Network (Mỹ), cho rằng Ấn Độ có cơ hội trở thành trung tâm tái chế toàn cầu:
“Ấn Độ sở hữu lực lượng lao động dồi dào và nguồn cung rác điện tử lớn. Nếu chính phủ đầu tư đúng hướng, quốc gia này có thể xây dựng ngành tái chế chuẩn quốc tế, tạo hàng trăm nghìn việc làm an toàn và khai thác hiệu quả kim loại quý phục vụ sản xuất công nghệ cao.”
Tương lai: Hai ngã rẽ
Sau vụ phong tỏa khu Khatta giữa năm 2025, nhiều nhà quan sát dự đoán mạng lưới tái chế phi chính thức sẽ chỉ “chuyển địa điểm” chứ không biến mất. Tuy nhiên, đây cũng là tín hiệu rằng nhà nước sẵn sàng mạnh tay để dọn đường cho khu vực chính thức.
Tương lai ngành tái chế rác điện tử Ấn Độ đang đứng trước hai ngã rẽ:
- Nếu tiếp tục phi chính thức: nguy cơ khủng hoảng môi trường – y tế ngày càng lớn, gánh nặng chi phí xã hội đè lên nền kinh tế.
- Nếu chính quy hóa thành công: Ấn Độ có thể trở thành hình mẫu cho các quốc gia đang phát triển, biến “rác thải” thành “mỏ vàng” bền vững.
Để làm được điều đó, các chuyên gia quốc tế khuyến nghị Ấn Độ cần:
- Tăng cường thu gom từ gốc, khuyến khích người dân đưa rác vào hệ thống chính thức.
- Hỗ trợ đào tạo và chuyển đổi sinh kế cho lao động phi chính thức.
- Thu hút đầu tư quốc tế vào công nghệ tái chế xanh, thay vì phụ thuộc vào lao động thủ công độc hại.
Khoảng tối của ngành e-waste Ấn Độ vẫn hiện hữu, nhưng nếu biết khai thác đúng cách, quốc gia này hoàn toàn có thể biến thách thức thành cơ hội, không chỉ cho riêng mình mà còn cho toàn cầu.
