Ô nhiễm nhựa đã trở thành một cuộc khủng hoảng toàn cầu, đe dọa môi trường, sức khỏe con người và kinh tế. Hơn 460 triệu tấn nhựa được sản xuất mỗi năm, trong đó khoảng 20 triệu tấn rò rỉ ra môi trường. Theo OECD, nếu không có giải pháp mạnh, lượng rác thải nhựa sẽ đạt 1,7 tỷ tấn vào năm 2060, gây thiệt hại tích lũy lên tới 281 nghìn tỷ USD.
Ô nhiễm nhựa cũng liên quan mật thiết đến biến đổi khí hậu. Toàn bộ vòng đời của nhựa, từ sản xuất đến xử lý, ước tính chiếm khoảng 4% tổng lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu. Cắt giảm nhựa không chỉ là bảo vệ môi trường mà còn là một chiến lược giảm phát thải khí nhà kính thiết yếu.
Nguyên nhân bế tắc đàm phán
Phiên đàm phán cuối cùng của Ủy ban Đàm phán Liên chính phủ (INC-5.2) đã thất bại do những bất đồng sâu sắc về chiến lược và lợi ích:
- Xung đột về cách tiếp cận: Một bên (chủ yếu là các quốc đảo nhỏ và EU) muốn hiệp ước tập trung vào kiểm soát toàn bộ vòng đời của nhựa, bao gồm cả việc giảm sản xuất nhựa nguyên sinh. Bên còn lại (các quốc gia xuất khẩu dầu mỏ và nước có ngành nhựa phát triển) lại ưu tiên các giải pháp quản lý rác thải và tái chế. Họ lo ngại việc giới hạn sản xuất sẽ ảnh hưởng đến kinh tế.
- Bất đồng tài chính: Các nước đang phát triển, vốn chịu gánh nặng ô nhiễm nhưng thiếu cơ sở hạ tầng, yêu cầu thành lập một quỹ tài chính mới, độc lập để hỗ trợ. Ngược lại, nhiều nước phát triển muốn sử dụng các cơ chế tài chính hiện có, một đề xuất bị coi là không đủ để giải quyết vấn đề.
- Quy tắc đồng thuận: Quy định mọi quyết định phải đạt được sự đồng thuận tuyệt đối đã cho phép một số quốc gia sử dụng quyền phủ quyết ngầm, làm chậm tiến độ và làm loãng các điều khoản.
- Ảnh hưởng từ ngành công nghiệp: Các tập đoàn hóa dầu và nhựa đã vận động hành lang mạnh mẽ để thúc đẩy các giải pháp an toàn cho mô hình kinh doanh hiện tại như tái chế hóa học, trong khi các chuyên gia cảnh báo về hiệu quả và chi phí của chúng.
Ý kiến của chuyên gia và con đường phía trước
Thất bại tại INC-5.2 làm dấy lên nhiều quan ngại. Chuyên gia hàng đầu về kinh tế tuần hoàn, Dame Ellen MacArthur của Quỹ Ellen MacArthur, nhận định: “Mỗi ngày trì hoãn đồng nghĩa với việc chúng ta lãng phí thêm cơ hội để chuyển đổi. Giải pháp không phải là tái chế tốt hơn, mà là thiết kế lại cả hệ thống. Chúng ta cần một hiệp ước với các điều khoản mạnh mẽ để loại bỏ những thứ không cần thiết, đổi mới để tạo ra những thứ có thể tuần hoàn và xây dựng một hệ thống để mọi thứ được giữ lại trong nền kinh tế.”
Theo nhà khoa học môi trường Dr. Sarah-Jeanne Royer từ Viện Hải dương học Scripps, việc bế tắc này sẽ đẩy thế giới tiếp tục trượt dài trong “quán tính tiêu dùng và sản xuất nhựa”, làm gia tăng chi phí xử lý và khiến các hệ sinh thái biển đứng trước nguy cơ sụp đổ. Bà nhấn mạnh: “Chúng ta đang đánh cược tương lai của đại dương chỉ vì những lợi ích kinh tế ngắn hạn.”
Mặc dù bế tắc, đây không phải là dấu chấm hết. Chuyên gia quốc tế đề xuất một số con đường song song để tiếp tục tiến lên:
- Tái cấu trúc đàm phán: Cần cải cách quy trình đàm phán, có thể áp dụng cơ chế bỏ phiếu đa số cho những điều khoản quan trọng để tránh “thiểu số chặn đa số”.
- Hành động đơn phương và khu vực: Các khối kinh tế lớn như EU có thể đi tiên phong với các quy định nghiêm ngặt, tạo ra hiệu ứng lan tỏa và thiết lập tiêu chuẩn mới cho thị trường toàn cầu.
- Sáng kiến từ khu vực tư nhân và xã hội dân sự: Áp lực từ người tiêu dùng và nhà đầu tư đang buộc các doanh nghiệp lớn phải tự cam kết giảm thiểu và đổi mới sản phẩm, cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của các sáng kiến từ dưới lên.
- Tái định nghĩa tăng trưởng: Bế tắc này cho thấy mô hình “khai thác-sản xuất-vứt bỏ” đã không còn bền vững. Một nền kinh tế xanh đòi hỏi sự chuyển đổi căn bản sang kinh tế tuần hoàn, nơi chất thải được loại bỏ ngay từ khâu thiết kế.
Thất bại tại INC-5.2 là một lời nhắc nhở rằng con đường đến phát triển xanh là không dễ dàng và đòi hỏi sự thay đổi toàn diện về tư duy, lợi ích và trách nhiệm.
